Su Arıtma Terimleri Sözlüğü

TDS (Toplam Çözünmüş Katı) TDS

Suda çözünmüş hâlde bulunan mineral, tuz ve metallerin toplam miktarı.

Total Dissolved Solids kısaltmasıdır. Suyun içinde çözünmüş hâlde bulunan kalsiyum, magnezyum, sodyum, klorür, sülfat gibi maddelerin toplam derişimini ifade eder. Genellikle ppm veya mg/L cinsinden ölçülür. TDS tek başına suyun sağlıklı olup olmadığını göstermez; yüksek TDS zararlı ağır metallerden de kaynaklanabilir, faydalı minerallerden de. Bu yüzden TDS değeri, tam su analiziyle birlikte yorumlanmalıdır.

ppm (Milyonda Bir) ppm

Derişim birimi; suda pratikte 1 ppm ≈ 1 mg/L anlamına gelir.

Parts per million, yani milyonda bir kısım. Bir milyon birim su içinde kaç birim madde bulunduğunu gösterir. Suyun yoğunluğu 1 g/mL kabul edildiğinde 1 ppm yaklaşık 1 miligram/litre değerine karşılık gelir. Su analizlerinde TDS, nitrat ve klor gibi parametreler bu birimle raporlanır.

Mikron (µm) µm

Metrenin milyonda biri; filtrelerin gözenek büyüklüğünü belirtir.

Mikrometre olarak da bilinir, bir metrenin milyonda biridir. Filtrelerin ne kadar küçük parçacığı tutabildiğini ifade eder. Değer küçüldükçe filtreleme incelir: 5 mikronluk bir sediment filtre kum ve pas gibi kaba parçacıkları tutarken, 0,0001 mikronluk bir ters ozmoz membranı çözünmüş iyonları ayırabilir. Karşılaştırma için insan saçı yaklaşık 70 mikron kalınlığındadır.

Su Sertliği

Sudaki kalsiyum ve magnezyum miktarının ölçüsü; kireç oluşumunun nedeni.

Suda çözünmüş kalsiyum ve magnezyum tuzlarının derişimidir. Sert su ısıtıldığında bu tuzlar çökelerek kireç (kalsiyum karbonat) tabakası oluşturur; çaydanlık, kombi, çamaşır makinesi ve su ısıtıcılarında birikir. Sertlik ayrıca sabun ve deterjanın köpürmesini zorlaştırır. Sert su içmek genel olarak sağlık riski taşımaz, ancak cihaz ömrünü ve enerji verimliliğini olumsuz etkiler.

Fransız Sertlik Derecesi (°FS) °fH

Su sertliği birimi; 1 °FS, litrede 10 mg kalsiyum karbonata eşittir.

Türkiye'de su sertliği en yaygın olarak Fransız derecesiyle ifade edilir. 1 Fransız sertlik derecesi, litrede 10 miligram kalsiyum karbonata (CaCO₃) karşılık gelir. Alman sertlik derecesi (°dH) de kullanılır ve 1 °dH yaklaşık 17,8 mg/L CaCO₃'e eşittir. Genel sınıflandırmada 0-7 °FS yumuşak, 7-15 °FS az sert, 15-30 °FS orta sert, 30 °FS üzeri sert su kabul edilir.

pH pH

Suyun asitlik-bazlık ölçüsü; 7 nötr, altı asidik, üstü baziktir.

Sudaki hidrojen iyonu derişiminin logaritmik ölçüsüdür. 0-14 aralığında değer alır; 7 nötrdür. İçme suyu mevzuatında pH için genel olarak 6,5-9,5 aralığı kabul edilir. Düşük pH'lı (asidik) su metal boruları aşındırabilir; yüksek pH'lı su ise tat bozukluğuna ve kireçlenmeye yol açabilir.

Elektriksel İletkenlik (µS/cm) µS/cm

Suyun elektrik iletme kapasitesi; çözünmüş iyon miktarıyla doğru orantılıdır.

Mikrosiemens/santimetre birimiyle ölçülür. Saf su elektriği çok zayıf iletir; suda çözünmüş iyon arttıkça iletkenlik yükselir. Bu nedenle TDS ile yakından ilişkilidir ve TDS ölçerler aslında iletkenliği ölçüp katsayıyla TDS'e çevirir. Avrupa Birliği içme suyu direktifinde ve buna uyumlu Türk mevzuatında iletkenlik için 20 °C'de 2500 µS/cm üst sınırı öngörülür.

Nitrat (NO₃⁻) NO₃

Tarımsal gübre ve atık kaynaklı kirletici; içme suyunda sınırı 50 mg/L'dir.

Azotlu bileşiklerin doğada dönüşümü sonucu oluşur. Tarımsal gübreleme, hayvan atıkları ve kanalizasyon sızıntısı başlıca kaynaklarıdır. İçme suyunda yasal üst sınır 50 mg/L'dir. Bebeklerde yüksek nitrat alımı methemoglobinemi riski taşıdığı için özellikle kırsal ve tarımsal bölgelerdeki kuyu sularında ölçülmesi önerilir. Ters ozmoz, nitratı büyük ölçüde giderebilen yöntemlerden biridir.

Klor (Bakiye Klor) Cl

Şebeke suyunda dezenfeksiyon amacıyla bulunan madde; tat ve koku yapar.

Şebeke suyu, dağıtım hattı boyunca mikrobiyolojik güvenliğin korunması için klorlanır. Musluğa ulaşan suda kalan miktara bakiye klor denir ve tipik olarak 0,2-0,5 mg/L düzeyindedir. Bu miktar sağlık açısından güvenli kabul edilir ancak suya karakteristik tat ve koku verir. Aktif karbon filtreler klorun büyük bölümünü tutarak bu sorunu giderir.

Ters Ozmoz (Reverse Osmosis, RO) RO

Basınç uygulanarak suyun yarı geçirgen membrandan geçirildiği arıtma yöntemi.

Doğal ozmoz olayında su, az yoğun çözeltiden yoğun çözeltiye doğru kendiliğinden geçer. Ters ozmozda ise suya osmotik basıncın üzerinde basınç uygulanarak bu akış tersine çevrilir; su molekülleri yarı geçirgen membrandan geçerken çözünmüş tuzlar, ağır metaller, nitrat ve mikroorganizmalar arkada bırakılır. Evsel su arıtmada en yüksek arıtma verimini sağlayan yaygın yöntemdir. Arıtılan suyun yanında bir miktar konsantre atık su oluşması bu teknolojinin doğal sonucudur.

RO Membran

Ters ozmoz sisteminin kalbi olan, yaklaşık 0,0001 mikron gözenekli yarı geçirgen katman.

İnce film kompozit malzemeden üretilen, sarmal biçimde katlanmış yarı geçirgen filtre katmanıdır. Gözenek yapısı yaklaşık 0,0001 mikron (0,1 nanometre) düzeyindedir; bu ölçek çözünmüş iyonları, ağır metalleri, bakteri ve virüsleri tutmaya yeter. Ömrü su kalitesine ve ön filtrelerin düzenli değiştirilmesine bağlıdır; genel kullanımda 2-3 yılda bir değiştirilir. Sert veya yüksek TDS'li sularda bu süre kısalır.

Yarı Geçirgen Membran

Bazı molekülleri geçiren, bazılarını tutan seçici filtre katmanı.

Belirli büyüklük ve yükteki molekülleri geçirirken diğerlerini tutan seçici bariyerdir. Su arıtmada su moleküllerinin geçmesine izin verir, çözünmüş tuzların büyük kısmını tutar. Ters ozmoz, nanofiltrasyon ve ultrafiltrasyon teknolojilerinin tamamı bu prensibe dayanır; aralarındaki fark gözenek büyüklüğüdür.

Ultrafiltrasyon (UF) UF

0,01-0,1 mikron aralığında filtreleme; mineralleri suda bırakır.

Gözenek büyüklüğü genellikle 0,01-0,1 mikron aralığındadır. Bakteri, askıda katı madde ve bulanıklık yapan parçacıkları tutar; ancak çözünmüş mineral ve tuzları geçirir. Bu nedenle suyun mineral içeriğini korumak istendiğinde tercih edilir. Ters ozmozun aksine çalışmak için yüksek basınca ihtiyaç duymaz ve atık su üretmez, buna karşılık ağır metal ve nitrat gideriminde RO kadar etkili değildir.

Nanofiltrasyon (NF) NF

RO ile UF arasında konumlanan, yaklaşık 0,001 mikronluk filtreleme.

Gözenek büyüklüğü yaklaşık 0,001 mikron düzeyindedir; ters ozmoz ile ultrafiltrasyon arasında yer alır. Çok değerlikli iyonları (kalsiyum, magnezyum, sülfat) büyük ölçüde tutarken tek değerlikli iyonların bir bölümünü geçirir. Bu seçicilik sayesinde suyu yumuşatırken tamamen mineralsiz hâle getirmez. Ters ozmoza göre daha düşük basınçla çalışır.

UV Sterilizasyon UV

254 nm dalga boyunda ultraviyole ışıkla mikroorganizmaların etkisizleştirilmesi.

Suyun içinden geçtiği hazneye yerleştirilen UV-C lambası, tipik olarak 254 nanometre dalga boyunda ışık yayar. Bu ışık bakteri, virüs ve protozoaların DNA yapısını bozarak çoğalmalarını engeller. Suya kimyasal katmaz, tadını ve mineral içeriğini değiştirmez. Ancak yalnızca mikrobiyolojik etki sağlar; çözünmüş kimyasalları, ağır metalleri veya sertliği gidermez. Etkinliği için suyun berrak olması gerekir, bu yüzden genellikle ön filtrelerden sonra konumlandırılır.

İyon Değişimi (Su Yumuşatma)

Kalsiyum ve magnezyum iyonlarının reçine üzerinde sodyumla yer değiştirmesi.

Su, iyon değiştirici reçine dolu bir tanktan geçirilir. Reçine, sertliğe neden olan kalsiyum ve magnezyum iyonlarını tutarak yerlerine sodyum iyonu bırakır; böylece su yumuşar. Reçine doyduğunda tuzlu su ile rejenere edilir. Kireçlenmeyi önlemede etkilidir, ancak suya sodyum eklediği ve bakteri, nitrat, ağır metal gidermediği için tek başına içme suyu arıtma yöntemi değildir.

Deiyonizasyon (DI) DI

Sudaki neredeyse tüm iyonların reçineyle giderilmesi; laboratuvar saflığı sağlar.

Katyon ve anyon değiştirici reçineler kullanılarak sudaki iyonların neredeyse tamamının giderilmesidir. Elde edilen su çok düşük iletkenliğe sahiptir ve laboratuvar, ilaç, elektronik gibi yüksek saflık gerektiren endüstriyel uygulamalarda kullanılır. İçme suyu amaçlı evsel sistemlerde tercih edilmez.

Remineralizasyon

Arıtma sonrası suya kalsiyum ve magnezyum gibi minerallerin geri kazandırılması.

Ters ozmoz suyun içindeki minerallerin büyük bölümünü de giderir. Remineralizasyon kartuşu, arıtılmış suya kontrollü biçimde kalsiyum ve magnezyum ekleyerek hem tadını iyileştirir hem de pH'ı dengeler. Mineral kartuşu genellikle sistemin son aşamasında, depo tankından sonra konumlandırılır.

Sediment Filtre

Kum, pas, tortu gibi kaba parçacıkları tutan ilk aşama filtresi.

Sistemin ilk aşamasında yer alır; genellikle 5 mikron gözenekli polipropilen malzemeden üretilir. Kum, pas, çamur ve boru tortusu gibi askıda katı maddeleri tutarak arkasındaki karbon filtreleri ve membranı korur. Değiştirilmediğinde tıkanır, su akışını düşürür ve sistemin geri kalanını yıpratır. Genel kullanımda 6 ayda bir değiştirilir.

Aktif Karbon Filtre

Klor, organik bileşik, tat ve kokuyu adsorpsiyonla tutan filtre.

Genellikle hindistan cevizi kabuğu veya kömürden üretilen, gözenek yüzeyi çok geniş olan karbondan oluşur. Klor, klorlu yan ürünler, pestisit kalıntıları ve tat-koku yapan organik bileşikleri adsorpsiyon yoluyla yüzeyinde tutar. Klor membrana zarar verdiği için karbon filtre aynı zamanda RO membranını korur. Granül (GAC) ve blok (CTO) tipleri vardır; blok tip daha yüksek tutma verimi sağlar.

Post Karbon Filtre

Son aşamada suyun tadını iyileştiren karbon filtresi.

Arıtma zincirinin en sonunda, depo tankından sonra yer alır. Suyun tankta beklerken kazanabileceği tat ve kokuyu giderip son bir iyileştirme yapar. Musluktan akan suyun içim kalitesini doğrudan etkilediği için düzenli değişimi tat açısından önemlidir.

Basınç Tankı (Depo)

Arıtılmış suyu basınçlı olarak depolayan hazne.

Ters ozmoz membranı suyu yavaş ürettiği için arıtılmış su bir tankta biriktirilir. Tankın içinde su bölmesini ayıran bir diyafram ve karşı tarafta hava basıncı bulunur; musluk açıldığında bu basınç suyu dışarı iter. Evsel sistemlerde tank hacmi tipik olarak 8-12 litre arasındadır, ancak hava basıncı nedeniyle kullanılabilir su miktarı nominal hacimden bir miktar düşüktür.

Booster Pompa

Şebeke basıncı yetersiz olduğunda membran için gereken basıncı sağlayan pompa.

Ters ozmoz membranının verimli çalışması için belirli bir giriş basıncına ihtiyaç duyulur. Şebeke basıncının düşük olduğu bölgelerde veya üst katlarda bu basınç yetersiz kalır; booster pompa devreye girerek basıncı yükseltir. Pompasız sistemlerde düşük basınç, üretim hızının düşmesine ve atık su oranının artmasına yol açar.

Atık Su Oranı (Reject)

Ters ozmozda arıtılan suya karşılık drenaja giden konsantre su miktarı.

Ters ozmoz membranı tuttuğu kirleticileri yüzeyinden uzaklaştırmak için bir miktar suyu drenaja gönderir; buna konsantre veya atık su denir. Oran, membran tipine, giriş basıncına ve su sertliğine göre değişir. Booster pompalı sistemlerde bu oran belirgin biçimde iyileşir. Atık su içilebilir değildir ancak temizlik gibi amaçlarla değerlendirilebilir.

Flush (Yıkama) Valfi

Membran yüzeyini yıkayarak tıkanmayı geciktiren valf.

Membran yüzeyinde biriken tuz ve tortu tabakasının temizlenmesi için drenaj hattını kısa süreli tam açan valftir. Otomatik veya manuel olabilir. Düzenli yıkama, özellikle sert ve yüksek TDS'li sularda membran ömrünü uzatır.

GPD (Galon/Gün) GPD

Membran üretim kapasitesi birimi; 1 ABD galonu 3,785 litredir.

Gallons Per Day, yani günde galon. RO membranlarının nominal üretim kapasitesini belirtir. 1 ABD galonu 3,785 litre olduğundan 75 GPD membran, ideal koşullarda günde yaklaşık 280 litre arıtılmış su üretir. Bu değer laboratuvar koşullarına göre verilir; gerçek üretim, giriş suyu sıcaklığı, basıncı ve TDS değerine göre daha düşük olabilir.

Kireç (Kalsiyum Karbonat) CaCO₃

Sert suyun ısınmasıyla yüzeylerde biriken beyaz kalıntı.

Sudaki kalsiyum ve bikarbonat iyonlarının ısı etkisiyle çökelmesi sonucu oluşan kalsiyum karbonat tabakasıdır. Isıtıcı yüzeylerde birikerek ısı transferini düşürür; kombi, termosifon ve çamaşır makinesi gibi cihazlarda enerji tüketimini artırır ve ömrü kısaltır. Kireç oluşumu doğrudan su sertliğiyle ilişkilidir.